Noc polarna na Islandii – ile trwa i kiedy występuje?

Krótka odpowiedź: prawdziwej nocy polarnej na Islandii nie ma. Słońce wschodzi codziennie w każdym zakątku kraju – nawet na wyspie Grímsey, przez którą przebiega koło podbiegunowe. Zimą dzień jest jednak bardzo krótki: w dniu przesilenia, 21 grudnia, słońce świeci w Reykjavíku nieco ponad 4 godziny, w Akureyri około 3 godzin, a na Grímsey zaledwie około 2 godzin.

Kiedy ktoś mówi o „nocy polarnej na Islandii”, ma więc na myśli ciemną porę roku – mniej więcej od końca listopada do połowy stycznia. Poniżej znajdziesz dokładne godziny wschodów i zachodów słońca, wyjaśnienie, dlaczego Islandia „nie łapie się” na noc polarną, oraz praktyczne wskazówki, jak zaplanować zimowy wyjazd.

• 🌅11:22wschód słońca w Reykjavíku 21 XII
• 🌇15:30zachód słońca w Reykjavíku 21 XII
• ⏱️~4 h 07 minnajkrótszy dzień w stolicy
• 🧭~2 hnajkrótszy dzień na Grímsey
• 🌑0 dniprawdziwej nocy polarnej
• 🌌IX–IVsezon na zorzę polarną

Czy na Islandii jest noc polarna?

Czym jest noc polarna

Noc polarna to okres, w którym słońce przez co najmniej całą dobę nie pojawia się nad horyzontem. Zjawisko wynika z nachylenia osi Ziemi (ok. 23,4°): zimą półkula północna jest odchylona od Słońca, więc w pobliżu bieguna słońce w ogóle nie wschodzi. Granicą, od której teoretycznie zaczyna się noc polarna, jest koło podbiegunowe północne – równoleżnik ok. 66°34′ N.

Ląd stały Islandii leży między 63°23′ a 66°32′ N. Najdalej wysunięty na północ punkt lądu stałego – przylądek Rifstangi na półwyspie Melrakkaslétta – nie sięga koła podbiegunowego. Przekracza je dopiero Grímsey, mała wyspa ok. 40 km od północnego wybrzeża.

Grímsey – jedyny skrawek Islandii za kołem podbiegunowym

Na Grímsey linia koła podbiegunowego przecina północną część wyspy. Jej położenie oznacza betonowa kula Orbis et Globus o średnicy 3 m, ustawiona w 2017 roku. Rzeźbę zaprojektowano tak, by można ją było przesuwać w ślad za kołem podbiegunowym, które „wędruje” – jego położenie zależy od powolnych wahań nachylenia osi Ziemi. Obecnie przesuwa się na północ średnio o ok. 14,5 m rocznie i według szacunków około 2047 roku całkowicie opuści Grímsey (wyspa administracyjnie należy do Akureyri).

Dlaczego nawet na Grímsey słońce wschodzi

Koło podbiegunowe wyznacza się geometrycznie – tak, jakby Ziemia nie miała atmosfery, a słońce było punktem. W rzeczywistości atmosfera załamuje światło (refrakcja) i „podnosi” obraz słońca o ponad pół stopnia, a do tego tarcza słoneczna ma swoją średnicę. W efekcie w dniu przesilenia zimowego słońce na Grímsey wychyla się nad horyzont na około 2 godziny, a w samo południe świeci tuż nad linią morza.

Ile trwa dzień na Islandii w grudniu?

Najkrótszy dzień roku przypada na przesilenie zimowe – 21 grudnia. Poniższe godziny podano dla płaskiego horyzontu (czas islandzki = UTC, bez zmiany czasu na letni). Wartości mogą się różnić o 1–2 minuty w zależności od źródła, a w miejscowościach otoczonych górami słońce pojawia się później i znika wcześniej.

Miejscowość	Wschód słońca	Zachód słońca	Długość dnia	Wysokość słońca w południe
Vík (południe)	ok. 10:59	ok. 15:30	~4 h 31 min	~3,1°
Reykjavík	ok. 11:22	ok. 15:30	~4 h 07 min	~2,4°
Egilsstaðir (wschód)	ok. 11:14	ok. 14:38	~3 h 24 min	~1,3°
Akureyri (północ)	ok. 11:39	ok. 14:43	~3 h 04 min	~0,9°
Ísafjörður (fiordy zachodnie)	ok. 12:10	ok. 14:52	~2 h 42 min*	~0,5°
Grímsey	ok. 12:05	ok. 14:16	~2 h 11 min	~0°

*W samym Ísafjörður słońca zimą w ogóle nie widać – zasłaniają je góry (więcej niżej).

Słońce wznosi się w grudniu zaledwie kilka stopni nad horyzont. Nawet w Reykjavíku w południe stoi niżej niż w Polsce o wschodzie słońca – stąd charakterystyczne, długie cienie i złocisto-różowe światło przez cały „dzień”.

Ísafjörður i święto kawy słonecznej

Najdłużej na słońce czekają mieszkańcy Ísafjörður w Fiordach Zachodnich. Miasteczko leży u stóp stromych, niemal pionowych zboczy fiordu Skutulsfjörður. Choć astronomicznie słońce wschodzi tu każdego dnia, od końca listopada do końca stycznia nie przebija się ponad góry i nie oświetla domów.

Gdy promienie po raz pierwszy znów dotykają ulicy Sólgata („Słoneczna”), zwykle około 25 stycznia, mieszkańcy obchodzą sólarkaffi – „kawę słoneczną”. Tradycja ma ponad sto lat: pije się mocną kawę i je naleśniki z cukrem albo z dżemem i bitą śmietaną. Podobne zwyczaje mają też inne miejscowości położone w głębokich fiordach.

Kiedy na Islandii jest najciemniej?

Ciemna pora nie zaczyna się z dnia na dzień. Jesienią dzień skraca się w Reykjavíku o 5–7 minut na dobę, a po przesileniu równie szybko się wydłuża – tyle że w pierwszych dniach po 21 grudnia zmiana jest ledwie zauważalna, a wyraźnie przyspiesza od drugiej połowy stycznia.

Data	Reykjavík	Akureyri	Grímsey
1 października	11 h 20 min	11 h 17 min	11 h 15 min
1 listopada	8 h 00 min	7 h 40 min	7 h 27 min
15 listopada	6 h 31 min	6 h 00 min	5 h 41 min
1 grudnia	5 h 02 min	4 h 15 min	3 h 42 min
21 grudnia	4 h 07 min	3 h 04 min	2 h 11 min
1 stycznia	4 h 24 min	3 h 27 min	2 h 42 min
15 stycznia	5 h 26 min	4 h 44 min	4 h 16 min
1 lutego	7 h 07 min	6 h 42 min	6 h 25 min
1 marca	10 h 09 min	10 h 00 min	9 h 55 min
20 marca (równonoc)	12 h 15 min	12 h 16 min	12 h 16 min

W praktyce:

• Najciemniejszy okres to w Reykjavíku ok. 1 grudnia – 10 stycznia (dzień krótszy niż 5 godzin). Na północy kraju trwa on od ok. 25 listopada do ok. 17 stycznia, a na Grímsey – od ok. 21 listopada do ok. 20 stycznia.
• Listopad i luty to kompromis: dzień trwa 6–8 godzin, a noce są wciąż wystarczająco długie na zorzę.
• Od marca dzień jest już dłuższy niż w Polsce o tej samej porze roku, a w czerwcu Islandia przechodzi w okres białych nocy.

Zmierzch – więcej światła, niż pokazuje zegarek

Same godziny wschodu i zachodu nie oddają tego, jak wygląda islandzki dzień zimą. Słońce wędruje bardzo płasko, więc zmierzch i świt trwają długo. Zmierzch cywilny (słońce do 6° pod horyzontem – da się czytać i jechać bez świateł w terenie otwartym) zaczyna się w Reykjavíku 21 grudnia ok. 10:03 i kończy ok. 16:49. Użytecznego światła jest więc blisko 7 godzin, a nie 4.

Fotografowie cenią ten czas za tzw. niebieską godzinę, która zimą potrafi trwać ponad godzinę, oraz za złote światło przez cały dzień – słońce nigdy nie wznosi się wysoko, więc krajobraz przez kilka godzin wygląda jak podczas zachodu.

Dlaczego słońce „spóźnia się” o ponad godzinę

Południe słoneczne w Reykjavíku wypada zimą dopiero ok. 13:26, a nie o 12:00. Islandia przez cały rok używa czasu UTC (Greenwich), choć geograficznie leży w strefie UTC−1, a stolica jest przesunięta względem czasu słonecznego o ok. 1,5 godziny. W efekcie poranki są wyjątkowo ciemne, a popołudnia relatywnie jaśniejsze. W 2019 roku rząd prowadził konsultacje w sprawie cofnięcia zegarów o godzinę, ale zmiany ostatecznie nie wprowadzono.

Długie noce a zorza polarna

Ciemna pora ma jedną wielką zaletę: zorzę polarną. Do jej obserwacji potrzebne są trzy rzeczy – ciemne niebo, brak chmur i aktywność słoneczna. Na Islandii zorzę można oglądać mniej więcej od końca sierpnia do połowy kwietnia, a w grudniu i styczniu niebo bywa ciemne już od ok. 17:00 do 9:00 rano, co daje kilkanaście godzin potencjalnych obserwacji każdej doby.

W praktyce najwięcej zależy od zachmurzenia. Prognozę chmur i aktywności zorzy publikuje islandzki urząd meteorologiczny na vedur.is. Szczegóły – gdzie jechać, jak fotografować i jak czytać prognozy – opisaliśmy w przewodniku zorza polarna na Islandii. Jeśli nie chcesz jeździć nocą po oblodzonych drogach, najprościej wybrać wycieczkę na zorzę z Reykjavíku – kierowca sam szuka miejsc z przejaśnieniami, a przy braku zorzy większość organizatorów oferuje darmowy drugi wyjazd.

Jak w praktyce wygląda zimowa podróż po wyspie – z wulkanami, wodospadami i zorzą – dobrze pokazuje ten film:

Jak zwiedzać Islandię w ciemnej porze roku

Krótki dzień nie przekreśla zimowego wyjazdu, ale wymaga innego planu niż latem.

• Planuj atrakcje na 10:00–16:00. To okno jasności (wraz ze zmierzchem). Wodospady, plaże i punkty widokowe zostaw na ten czas, a dłuższe przejazdy zaczynaj jeszcze po ciemku.
• Skróć dzienne odcinki. Latem można przejechać 400 km dziennie, zimą rozsądnie jest planować 150–250 km. Klasyczny Golden Circle da się objechać w jeden zimowy dzień, ale bez zbędnych postojów.
• Sprawdzaj drogi i pogodę codziennie. Stan dróg: umferdin.is, prognoza i ostrzeżenia: vedur.is, bezpieczeństwo: safetravel.is. Zimowe sztormy potrafią zamknąć drogę nr 1 na wiele godzin.
• Tankuj zawczasu. Poza miastami stacje są rzadkie, a w ciemności łatwo przegapić zjazd – praktyczne wskazówki znajdziesz w artykule o stacjach paliw na Islandii.
• Weź czołówkę i raczki na buty. Ścieżki do wodospadów bywają oblodzone, a po 16:00 jest już ciemno.
• Wykorzystaj atrakcje działające tylko zimą. Jaskinie lodowe w lodowcu Vatnajökull udostępnia się zwykle od listopada do marca – więcej w tekście o lodowcach Islandii. Kąpiel w gorącym źródle pod ciemnym niebem, np. w Błękitnej Lagunie, to klasyk islandzkiej zimy.

Jeśli nie chcesz prowadzić zimą samochodu, dobrą alternatywą są wycieczki z Reykjavíku – całodniowe wyjazdy na południowe wybrzeże czy Złoty Krąg są zaplanowane tak, by atrakcje odwiedzać przy dziennym świetle.

Jak Islandczycy radzą sobie z ciemnością

Mieszkańcy wyspy mają z ciemną porą wieloletnie doświadczenie i kilka sprawdzonych sposobów:

• Światło wszędzie. Od listopada domy, okna i cmentarze rozświetlają lampki, a adwentowe dekoracje zostają aż do połowy stycznia.
• Święta i tradycje. Grudzień to czas trzynastu Jólasveinar i ich groźnej matki – o niej piszemy w tekście o Grýli w mitologii islandzkiej. Wigilijny zwyczaj jólabókaflóð („świąteczna powódź książek”) sprawia, że długie wieczory spędza się z lekturą. Od drugiej połowy stycznia trwa sezon þorrablót – zimowych biesiad z tradycyjnym jedzeniem.
• Baseny geotermalne. Codzienna wizyta na basenie z gorącymi nieckami to element islandzkiego stylu życia niezależnie od pory dnia i pogody.
• Witamina D. Tran (lýsi) od pokoleń jest stałym elementem diety, a suplementacja witaminy D zimą to standard.

Ciekawostką są badania z lat 90., według których depresja sezonowa (SAD) występowała wśród Islandczyków rzadziej, niż sugerowałaby szerokość geograficzna – badacze tłumaczyli to m.in. adaptacją populacji i dietą bogatą w ryby. Turystom krótki pobyt zwykle nie daje się we znaki, ale warto pamiętać o regularnym rytmie dnia i wychodzeniu na zewnątrz w godzinach jasności.

Dzień polarny – druga strona medalu

Latem sytuacja się odwraca. Wokół przesilenia letniego (21 czerwca) słońce zachodzi w Reykjavíku tuż przed północą, a wschodzi przed 3:00. Od ok. 20 maja do ok. 24 lipca w stolicy w ogóle nie robi się ciemno – zmierzch przechodzi płynnie w świt. Na Grímsey (i teoretycznie w kilku miejscach na północnym wybrzeżu) można wtedy zobaczyć słońce o północy. Szczegółowe daty i godziny opisaliśmy w artykule o białych nocach na Islandii.

Mity i fakty o nocy polarnej na Islandii

• „Zimą na Islandii jest ciemno przez całą dobę.” Fałsz. Nawet w najkrótszy dzień jest kilka godzin światła, a ze zmierzchem – prawie 7 godzin w Reykjavíku.
• „Grímsey ma noc polarną, bo leży za kołem podbiegunowym.” Fałsz. Dzięki refrakcji słońce wschodzi tam codziennie, choć w grudniu tylko na ok. 2 godziny.
• „Zimą na Islandii panuje ekstremalny mróz.” Nie do końca. Dzięki ciepłym prądom morskim średnia temperatura stycznia w Reykjavíku oscyluje wokół 0°C. Dokuczliwy jest raczej wiatr i zmienność pogody niż mróz.
• „W ciemności nie ma czego oglądać.” Fałsz. Zima to sezon na zorzę polarną, jaskinie lodowe i kąpiele w gorących źródłach pod gwiazdami – a ceny noclegów są zwykle niższe niż latem (zob. ceny na Islandii).