Islandia leży tuż przy kole podbiegunowym, na styku dwóch mas powietrza i dwóch prądów oceanicznych. To właśnie ta wyjątkowa pozycja geograficzna – w połączeniu z wysokimi opadami i ukształtowaniem terenu – sprawia, że ok. 10–11% powierzchni wyspy pokrywają lodowce. Jak powstały, które są największe i co grozi ich przetrwaniu?
🌍 Położenie geograficzne Islandii
Islandia leży na środkowym Atlantyku, między 63° a 66° szerokości geograficznej północnej – niemal dokładnie na kole podbiegunowym. Kraj graniczy z dwiema zupełnie różnymi masami wód: od południa i zachodu przepływa ciepły Prąd Północnoatlantycki (odnoga Golfsztromu), a od północy i wschodu – zimne wody Arktyczne.
Ta kolizja klimatów sprawia, że islandzki klimat klasyfikuje się jako zimno-umiarkowany (ang. cold-temperate). Parka Narodowy Vatnajökull opisuje to następująco:
Islandia leży na granicy dwóch głównych stref klimatycznych – polarnej i umiarkowanej. Ciepły prąd oceaniczny z południa, Prąd Północnoatlantycki, sprawia, że klimat jest łagodniejszy niż można by oczekiwać z uwagi na szerokość geograficzną.
— Vatnajökull National Park – Climate change & glaciers
❄️ Dlaczego na Islandii są lodowce?
Lodowiec powstaje tam, gdzie przez wiele lat więcej śniegu przybywa zimą, niż topi się latem. Nagromadzony śnieg stopniowo ulega kompakcji do firnu, a następnie do gęstego lodu lodowcowego, z którego wypychane jest powietrze – stąd charakterystyczny niebieskawych odcień lodu. Islandia spełnia wszystkie warunki do powstawania lodowców jednocześnie:
- Wysokie opady – południowe wybrzeże Islandii to jedne z najbardziej deszczowych i śnieżnych obszarów Europy. Na wyżynach Vatnajökullu roczne opady sięgają 4000–8000 mm, a na Langjökullu i Hofsjökullu – do 3500 mm.
- Chłodne lata – średnia temperatura roczna na islandzkich nizinach wynosi zaledwie 2–5°C (dane z okresu 1980–2000), co oznacza, że śnieg w wysokich partiach gór nie topi się całkowicie nawet latem.
- Wyżynne płaskowyże – duże, płaskie obszary na wysokości 600–1800 m n.p.m. działają jak naturalne „pułapki” dla śniegu i lodu, umożliwiając formowanie się wielkich czap lodowych (ice caps).
- Wulkaniczna topografia – paradoksalnie, wulkany pomagają lodowcom, tworząc wysokie szczyty i wyżyny, na których lodowce się formują (choć jednocześnie mogą je od spodu topić).
🔬 Jak dokładnie tworzy się lód lodowcowy?
Śnieg → firn (skompaktowany śnieg po co najmniej jednym roku) → lód lodowcowy (po wyciśnięciu powietrza, zwykle po kilkudziesięciu latach akumulacji). Islandzkie Mountain Guides opisuje to jako proces, w którym „wysoko położone płaskowyże i szczyty górskie w Islandii otrzymują obfite opady śniegu, który z czasem jest ubijany w firn, a następnie przekształca się w gęsty lód lodowcowy”.
Islandia to doskonałe miejsce, by odbyć kurs z glacjologii. Jest to kraina, gdzie geologia, wulkanizm i glacjologia zbiegają się w jednym miejscu.
— Icelandic Mountain Guides – The Science of Glaciers
🕰️ Historia zlodowacenia Islandii
Lodowce nie towarzyszą Islandii od zawsze. Ich historia jest ściśle spleciona z historią klimatu i aktywności wulkanicznej wyspy.
Ostatnie Maksimum Glacjalne (ok. 21 000 lat temu)
Jak wynika z badań opublikowanych w ScienceDirect (Ingólfsson i in., 2010), Islandia była całkowicie pokryta lodem podczas Ostatniego Maksimum Glacjalnego (~21 000 lat temu). Lądolód sięgał krawędzi szelfu kontynentalnego, a jego grubość wynosiła 1500 ± 500 metrów.
Islandia była silnie zlodowacona podczas Ostatniego Maksimum Glacjalnego – lodowce sięgały krawędzi szelfu. Grubość lodu wynosiła 1500 ± 500 m.
— Ingólfsson i in. (2010), Deglaciation and Holocene Glacial History of Iceland, ScienceDirect
Holocen i Mała Epoka Lodowa
Po ustąpieniu lądolodu ok. 9700 lat temu nastąpił okres ocieplenia – w szczytowym momencie optimum klimatycznego (8700–5000 lat temu) większość dzisiejszych czap lodowych prawdopodobnie nie istniała. Czapy lodowe zaczęły się odbudowywać po ok. 5000 lat temu, a swoje maksimum holoceńskie osiągnęły podczas Małej Epoki Lodowej (ok. 1450–1900 n.e.). To właśnie wtedy ukształtowały się zasięgi, od których lodowce cofają się do dziś.
Czasy nowożytne
Według badań opublikowanych w Frontiers in Earth Science (Björnsson i in., 2020), od końca Małej Epoki Lodowej (~1890) do 2019 roku lodowce islandzkie utraciły ponad 2100 km² powierzchni, co odpowiada 17% ich obszaru. Tempo ubytku znacznie przyspieszyło po roku 2000.
Rekord bilansu masy obejmuje 129 lat i wykazuje zmienność w skali dziesięcioleci, z niemal zerowym bilansem w latach 80. i na początku lat 90., przed nastaniem konsekwentnie ujemnego bilansu masy rzędu −1 m, który utrzymuje się od tamtego czasu.
— Björnsson i in. (2020), Glacier Changes in Iceland From ~1890 to 2019, Frontiers in Earth Science
🧊 Typy lodowców islandzkich
Na Islandii występują przede wszystkim lodowce temperowane (ang. temperate glaciers lub warm-based glaciers). Islandzki Instytut Nauk Przyrodniczych (Náttúrufræðistofnun) wyjaśnia:
Islandzkie lodowce są z reguły temperowane. Lodowce temperowane (lub ciepłopodstawowe) to takie, w których lód pozostaje w temperaturze ok. 0°C przez cały czas. Ponieważ lód lodowcowy jest bliski temperatury topnienia, pod lodowcem zawsze znajduje się woda w stanie ciekłym, co ułatwia deformację lodu i jego spływ ze stref akumulacji do stref ablacji.
— Náttúrufræðistofnun (Islandzki Instytut Nauk Przyrodniczych) – Glaciers
Główne formy lodowców spotykane na Islandii:
- Czapy lodowe (ice caps) – rozległe, kopułowate masy lodu pokrywające wyżyny. Najważniejsze: Vatnajökull, Langjökull, Hofsjökull, Mýrdalsjökull.
- Lodowce odpływowe (outlet glaciers) – języki lodu spływające z czap lodowych dolinami w dół. Przykłady: Sólheimajökull, Skaftafellsjökull, Breiðamerkurjökull.
- Lodowce dolinne i cyrowe – mniejsze, występujące głównie na półwyspie Tröllaskagi na północy i w Westfjordach. Islandia ma ponad 150 takich lodowców.
🗺️ Główne lodowce Islandii
Islandia ma ponad 260 nazwanych lodowców i języków lodowcowych. Poniżej omówiono najważniejsze czapy lodowe.
Największy w Europie
Vatnajökull
„Lodowiec Wód”
📐 ~7 600 km² (2023) | 💧 ~3 000 km³ lodu
Największy lodowiec Islandii i drugi w Europie (po grenlandzkim lodowcu). Przykrywa wulkany Grímsvötn, Bárðarbunga i Öræfajökull. Pod jego lodem ukryty jest najwyższy szczyt Islandii – Hvannadalshnjúkur (2110 m n.p.m.). Zasilany opadami 4000–8000 mm rocznie na wyżynnych strefach akumulacji. Objęty Parkiem Narodowym Vatnajökull – największym parkiem narodowym Europy.
2. co do wielkości
Langjökull
„Długi Lodowiec”
📐 ~935–1025 km² | grubość do ~580 m
Drugi największy lodowiec Islandii, leżący w zachodniej części wyspy. Najłatwiej dostępny z Reykjavíku (ok. 150 km). Britannica podaje, że ma 64 km długości i 24 km szerokości. Zasila Gullfoss i jezioro Þingvallavatn. Według prognoz – przy niezmiennym tempie ocieplenia – może zniknąć w ciągu 100–150 lat.
Centralny
Hofsjökull
„Lodowiec Świątyni”
📐 ~830–925 km² | wys. max. 1782 m n.p.m.
Trzecia co do wielkości czapa lodowa Islandii, leżąca w centrum kraju. Ma kształt zbliżony do koła i kryje pod sobą aktywny wulkan centralny z ogromną kalderą. Zasila dwie największe rzeki Islandii – Þjórsá i Blandá. Jeden z najmniej odwiedzanych dużych lodowców ze względu na trudny dostęp.
Na wulkanie
Mýrdalsjökull
„Lodowiec Bagnistej Doliny”
📐 ~600 km² | wys. max. ~1450 m n.p.m.
Czwarty największy lodowiec Islandii, przykrywający jeden z najniebezpieczniejszych wulkanów – Katla. Języki lodowcowe: Sólheimajökull (najpopularniejszy do wycieczek) i Kötlujökull. Erupcja Katli spod Mýrdalsjökullu wywołuje katastrofalne powodzie lodowcowe (jökulhlaup).
Znany z erupcji 2010
Eyjafjallajökull
„Lodowiec Wyspy Gór”
📐 ~78 km² | wys. max. 1666 m n.p.m.
Mała czapa lodowa na szczycie wulkanu, która stała się sławna na całym świecie po erupcji w 2010 roku, która sparaliżowała europejskie lotnictwo na kilka tygodni. Leży na południowym wybrzeżu, widoczna z drogi Ring Road.
Jedyny w Westfjordach
Drangajökull
„Lodowiec Stromych Urwisk”
📐 ~160 km² | wys. max. ~925 m n.p.m.
Najdalej na północ wysunięty lodowiec Islandii i jedyny w Westfjordach. Leży na bardzo niskiej wysokości jak na lodowiec – jego szczyt nie przekracza 925 m n.p.m. Rzadko odwiedzany, wymaga długich wędrówek, by do niego dotrzeć.
Natchnienie Verne’a
Snæfellsjökull
„Lodowiec Zaśnieżonej Góry”
📐 ~11 km² | wys. max. 1446 m n.p.m.
Lodowiec przykrywający wulkan na zachodnim cyplu półwyspu Snæfellsnes. Zainspirował Juliusza Verne’a do napisania „Podróży do środka Ziemi” – wejście do wnętrza Ziemi bohater książki miał znaleźć właśnie tutaj. Objęty Parkiem Narodowym Snæfellsjökull.
Słynna laguna
Breiðamerkurjökull
Język Vatnajökullu
📐 część Vatnajökullu | laguna Jökulsárlón: 24 km²
Jeden z największych języków odpływowych Vatnajökullu, zasilający słynną lagunę lodowcową Jökulsárlón (głębokość ok. 300 m). To jedno z najchętniej fotografowanych miejsc Islandii i lokacja wielu filmów, w tym Bonda. Według AntarcticGlaciers.org cofnął się o kilkanaście kilometrów od XIX w.
📊 Tabela porównawcza głównych lodowców
| Lodowiec | Powierzchnia | Typ | Wulkan pod lodem? | Region |
|---|---|---|---|---|
| Vatnajökull | ~7 600 km² | Czapa lodowa | Tak (Grímsvötn, Bárðarbunga) | Południowy wschód |
| Langjökull | ~935–1025 km² | Czapa lodowa | Tak (2 wulkany) | Zachód |
| Hofsjökull | ~830–925 km² | Czapa lodowa | Tak (wulkan centralny) | Centrum |
| Mýrdalsjökull | ~600 km² | Czapa lodowa | Tak (Katla) | Południe |
| Drangajökull | ~160 km² | Czapa lodowa | Nie | Westfjordy |
| Eyjafjallajökull | ~78 km² | Czapa lodowa | Tak (Eyjafjalla) | Południe |
| Snæfellsjökull | ~11 km² | Czapa lodowa | Tak (Snæfells) | Zachód |
| Sólheimajökull | ~44 km² | Język odpływowy | Pośrednio (Katla) | Południe |
| Breiðamerkurjökull | część Vatna | Język odpływowy | Pośrednio | Południe |
🌋 Lodowce na wulkanach – unikalne zjawisko
Islandia jest jedynym miejscem na Ziemi, gdzie na tak dużą skalę ogień i lód współistnieją. Ponad połowa islandzkich czap lodowych kryje pod sobą aktywne systemy wulkaniczne. To rodzi zupełnie unikalne zjawiska:
Jökulhlaup – powodzie lodowcowe
Gdy wulkan erupcjonuje pod lodowcem, może stopić ogromne ilości lodu w krótkim czasie. Powstała woda gromadzi się pod lodowcem, a następnie gwałtownie się uwalnia jako katastrofalna powódź. Islandzkie słowo jökulhlaup jest dziś używane w glacjologii na całym świecie do opisu tego zjawiska.
Subglacjalne erupcje
Erupcja pod pokrywą lodową wytwarza ogromne ilości pary wodnej i popiołu. Taką erupcję wywołał Eyjafjallajökull w 2010 roku – popiół wyrzucony wysoko w atmosferę sparaliżował europejskie lotnictwo przez kilka tygodni.
🌋 Wulkan Katla i Mýrdalsjökull
Pod Mýrdalsjökullem kryje się Katla – jeden z najaktywniejszych i najniebezpieczniejszych wulkanów Islandii. Według badań naukowych od ok. 9300 lat temu miała ponad 300 erupcji, czyli średnio więcej niż trzy na stulecie. Każda z nich wywołuje gwałtowny jökulhlaup.
🌡️ Topnienie lodowców i zmiany klimatyczne
Islandzkie lodowce topią się szybciej niż gdziekolwiek indziej w Europie. Potwierdzają to liczne publikacje naukowe i raporty instytucji państwowych.
Islandzkie lodowce szczególnie cierpią, ponieważ temperatury powietrza rosną tam szybciej niż w innych miejscach – o średnio 1°C od 2000 roku, co jest 3–4 razy szybszym tempem niż w innych regionach półkuli północnej.
— AntarcticGlaciers.org – Icelandic glacier loss (na podstawie: Hugonnet i in., 2021)
Według Parku Narodowego Vatnajökull, w latach 2000–2017 lodowce utraciły ponad 700 km² powierzchni – średnio 43 km² rocznie. Dla porównania: cała Reykjavík zajmuje 273 km².
Pierwszy „martwy” lodowiec
W 2014 roku lodowiec Okjökull (znany też jako Ok) na zachód od Langjökullu oficjalnie ogłoszono martwym – jako pierwszy na Islandii. Lodowiec przestał spełniać definicję lodowca, bo nie był już w stanie płynąć pod wpływem własnego ciężaru. W 2019 roku odsłonięto ku jego pamięci tablicę upamiętniającą, napisaną przez naukowców z Rice University w Teksasie.
⚠️ Co się stanie, gdy stopią się wszystkie lodowce?
Gdyby wszystkie islandzkie lodowce stopniały, globalny poziom mórz wzrósłby o około 1 centymetr. Sama Islandia znalazłaby się pod 30-metrową warstwą wody. Jednocześnie – paradoksalnie – na skutek izostazji (unoszenia się skorupy ziemskiej po ustąpieniu ciężaru lodu) ląd na wschodzie i południu wyspy podnosi się już teraz o ok. 1,4 cala (3,5 cm) rocznie.
✅ Wyjątek: lodowce cyrowe pod gruzem skalnym
Islandzki Instytut Nauk Przyrodniczych zwraca uwagę, że małe lodowce cyrowe i dolinne w górskich rejonach (zwłaszcza na Tröllaskagi), pokryte warstwą gruzu skalnego, mogą przetrwać dłużej niż wielkie czapy lodowe. Gruz działa jak izolacja, chroniąc lód przed słońcem i ciepłem.
📚 Źródła
- Park Narodowy Vatnajökull National Park – Climate change & glaciers – oficjalna strona największego parku narodowego Europy, dane o klimacie, opadach i tempie ubytku lodowców.
- Instytut państwowy Náttúrufræðistofnun (Islandzki Instytut Nauk Przyrodniczych) – Glaciers – definicje, typy i charakterystyka lodowców islandzkich.
- Nauka Björnsson i in. (2020) – Glacier Changes in Iceland From ~1890 to 2019, Frontiers in Earth Science – recenzowane badanie naukowe: 129-letni rekord zmian masy lodowców islandzkich.
- Nauka Ingólfsson i in. (2010) – Deglaciation and Holocene Glacial History of Iceland, ScienceDirect – historia zlodowacenia Islandii od Ostatniego Maksimum Glacjalnego do współczesności.
- Edukacja AntarcticGlaciers.org – Icelandic glacier loss – strona prowadzona przez dr Bethan Davies (glacjolog, Royal Holloway, University of London); dane Hugonnet i in. (2021).
- Encyklopedia Encyclopædia Britannica – Langjökull – podstawowe dane geograficzne o lodowcu Langjökull.
- Geologia Thordarson & Chapman (2012) – Outline of Geology of Iceland, Smithsonian – zarys geologii i historii glacjalnej Islandii.
No Comment! Be the first one.