Lodowce Islandii – największe lodowce, wycieczki i topnienie

Lodowce pokrywają ok. 10% powierzchni Islandii – w 2023 roku było to ok. 10 220 km². Wyspa zawdzięcza je położeniu tuż pod kołem podbiegunowym, bardzo wysokim opadom śniegu i rozległym wyżynom, na których śnieg nie zdąża stopnieć latem. Największy z nich, Vatnajökull, jest większy niż wszystkie pozostałe lodowce kraju razem wzięte.

Poniżej wyjaśniamy, skąd się wzięły islandzkie lodowce, jakie są największe, co się dzieje, gdy pod lodem wybucha wulkan, jak szybko lód topnieje – i jak bezpiecznie zobaczyć lodowiec z bliska: na trekkingu, w jaskini lodowej albo na łodzi wśród gór lodowych.

• 🧊~10%powierzchni kraju pod lodem
• 📐~7700 km²Vatnajökull
• 🌋6+aktywnych wulkanów pod lodem
• 📉~40 km²ubytek powierzchni rocznie

Dlaczego na Islandii są lodowce?

Lodowiec powstaje tam, gdzie przez wiele lat zimą przybywa więcej śniegu, niż topnieje latem. Islandia spełnia ten warunek z kilku powodów naraz.

Położenie i klimat

Wyspa leży między 63° a 66° szerokości geograficznej północnej, na granicy dwóch światów: od południa i zachodu opływa ją ciepły Prąd Północnoatlantycki (odnoga Golfsztromu), od północy i wschodu – zimne wody arktyczne. Dzięki temu klimat jest chłodny, ale łagodny jak na tę szerokość: zimy na wybrzeżu nie są bardzo mroźne, za to lata są krótkie i chłodne. Średnia roczna temperatura na nizinach to zaledwie 2–5°C, a w górach wyraźnie poniżej zera.

Ogromne opady

Wilgotne powietrze znad Atlantyku uderza w południowe wybrzeże i wznosi się nad górami, zostawiając tam gigantyczne ilości śniegu. Na najwyższych partiach Vatnajökullu roczne opady szacuje się na kilka metrów wody – to jedne z najwyższych wartości w Europie. Bez nich lodowce przy tak „ciepłym” klimacie nie mogłyby istnieć.

Wyżyny i wulkany

Wnętrze Islandii to płaskowyż na wysokości 600–1000 m n.p.m., z którego wyrastają masywy wulkaniczne sięgające 1500–2100 m. Takie rozległe, wysoko położone powierzchnie działają jak pułapki na śnieg – stąd na Islandii dominują nie lodowce górskie, jak w Alpach, ale czapy lodowe przykrywające całe masywy. Paradoksalnie wulkany pomagają lodowcom, bo budują wysokie góry, a jednocześnie im szkodzą, topiąc lód od spodu.

Jak śnieg zamienia się w lód

Świeży śnieg, który przetrwa lato, zaczyna się zagęszczać i przekrystalizowywać, tworząc firn. Pod naciskiem kolejnych warstw z firnu wypychane jest powietrze, aż po latach powstaje gęsty lód lodowcowy. To właśnie brak pęcherzyków powietrza sprawia, że stary lód pochłania czerwone światło i wydaje się intensywnie niebieski – najlepiej widać to w jaskiniach lodowych i na górach lodowych w Jökulsárlón.

Krótka historia zlodowacenia

Lodowce nie były na Islandii zawsze takie jak dziś.

• Ostatnie maksimum glacjalne (ok. 21 000 lat temu) – cała wyspa była przykryta lądolodem grubości ok. 1–2 km, który sięgał aż do krawędzi szelfu kontynentalnego.
• Optimum klimatyczne holocenu (ok. 8700–5000 lat temu) – po ustąpieniu lądolodu było cieplej niż dziś i większość obecnych czap lodowych prawdopodobnie w ogóle nie istniała lub była bardzo mała.
• Mała epoka lodowa (ok. 1450–1900) – lodowce osiągnęły największy zasięg od tysięcy lat. Języki lodowe niszczyły pastwiska i gospodarstwa na południu wyspy.
• Od ok. 1890 roku do dziś – lodowce nieprzerwanie się cofają, a po 2000 roku tempo wyraźnie przyspieszyło.

Ślady tych zmian widać na każdym kroku: moreny kilkaset metrów lub kilka kilometrów przed obecnym czołem lodowca, jeziora lodowcowe, które jeszcze sto lat temu nie istniały, i rozległe równiny piaszczyste (sandry) usypane przez rzeki lodowcowe – jak Skeiðarársandur przy drodze nr 1.

Typy lodowców na Islandii

Islandzkie lodowce są lodowcami umiarkowanymi (ciepłymi): temperatura lodu jest bliska 0°C w całej masie, więc pod lodowcem zawsze płynie woda. Dzięki temu lód łatwo się odkształca i stosunkowo szybko spływa w dół – a lodowce reagują na zmiany klimatu szybciej niż zamarznięte do podłoża lodowce polarne.

Najważniejsze formy:

• Czapy lodowe – kopuły lodu przykrywające wyżyny i masywy wulkaniczne: Vatnajökull, Langjökull, Hofsjökull, Mýrdalsjökull.
• Lodowce wypływowe – języki lodu spływające z czap dolinami ku nizinom: Sólheimajökull, Skaftafellsjökull, Svínafellsjökull, Breiðamerkurjökull. To na nie najczęściej chodzi się na wycieczki.
• Lodowce górskie i karowe – małe lodowce w kotłach górskich, głównie na półwyspie Tröllaskagi na północy. Jest ich ponad sto, często pokrytych gruzem skalnym.

Największe lodowce Islandii

Vatnajökull

Ok. 7700 km², ok. 3000 km³ lodu, grubość do ponad 900 m. „Lodowiec wód” to największa czapa lodowa Islandii, rozpościerająca się na południowym wschodzie wyspy. Przykrywa kilka aktywnych systemów wulkanicznych, m.in. Grímsvötn (najczęściej wybuchający wulkan Islandii) i Bárðarbunga, a na jego południowym skraju wznosi się Öræfajökull z najwyższym szczytem kraju – Hvannadalshnúkur (2110 m n.p.m.). Od Vatnajökull spływa ponad 30 lodowców wypływowych. Lodowiec i jego otoczenie tworzą Park Narodowy Vatnajökull, wpisany w 2019 roku na listę UNESCO.

Langjökull

Ok. 835 km² (2019). „Długi lodowiec” leży na zachodzie wyspy i jest najbliższy Reykjavíkowi – ok. 2 godziny jazdy. Z jego wschodniej części (z jeziora Hvítárvatn) wypływa rzeka Hvítá, która tworzy wodospad Gullfoss na trasie Golden Circle. Na Langjökull działa sztuczny tunel lodowy Into the Glacier i to tu odbywa się większość wycieczek skuterami śnieżnymi z Reykjavíku.

Hofsjökull

Ok. 810 km² (2019), szczyt ok. 1765 m n.p.m. Czapa lodowa w samym środku wyspy, przykrywająca aktywny wulkan z kalderą. Zasila największą rzekę Islandii – Þjórsá. Ze względu na położenie w głębi interioru odwiedza się ją rzadko, głównie z dróg F (dostępnych latem tylko dla aut 4x4).

Mýrdalsjökull

Ok. 520 km² (2019), szczyt ok. 1490 m n.p.m. Czapa lodowa na południu, nad miasteczkiem Vík, przykrywająca jeden z najgroźniejszych wulkanów Islandii – Katlę. Spływają z niej m.in. Sólheimajökull (najpopularniejszy lodowiec do trekkingu) i Kötlujökull, w którym znajduje się całoroczna jaskinia lodowa.

Mniejsze, ale słynne lodowce

Lodowiec	Powierzchnia	Co warto wiedzieć
Drangajökull	ok. 140 km²	jedyny lodowiec w Fiordach Zachodnich, najdalej na północ
Eyjafjallajökull	ok. 65 km²	wulkan pod nim sparaliżował lotnictwo w Europie w 2010 r.
Tindfjallajökull, Torfajökull	kilkanaście km²	małe czapy na południu interioru (Torfajökull przy Landmannalaugar, Tindfjallajökull nad Fljótshlíð)
Snæfellsjökull	ok. 9 km²	stożek wulkaniczny z „Podróży do wnętrza Ziemi” Verne’a

Tabela porównawcza

Lodowiec	Powierzchnia	Typ	Wulkan pod lodem	Region
Vatnajökull	ok. 7700 km²	czapa lodowa	tak (Grímsvötn, Bárðarbunga, Öræfajökull)	południowy wschód
Langjökull	ok. 835 km²	czapa lodowa	tak	zachód
Hofsjökull	ok. 810 km²	czapa lodowa	tak	centrum
Mýrdalsjökull	ok. 520 km²	czapa lodowa	tak (Katla)	południe
Drangajökull	ok. 140 km²	czapa lodowa	nie	Fiordy Zachodnie
Eyjafjallajökull	ok. 65 km²	czapa lodowa	tak	południe
Snæfellsjökull	ok. 9 km²	czapa na stożku	tak	zachód

Powierzchnie podajemy w przybliżeniu – lodowce kurczą się co roku, więc dane z różnych lat się różnią.

Ogień pod lodem: wulkany i powodzie lodowcowe

Islandia jest jednym z niewielu miejsc na Ziemi, gdzie aktywne wulkany na dużą skalę kryją się pod lodowcami. Taka bliskość rodzi zjawiska nieznane gdzie indziej.

Jökulhlaup

Gdy wulkan wybucha pod lodem albo gdy ciepło geotermalne stale topi lód od spodu, pod lodowcem gromadzi się woda. W pewnym momencie podnosi ona lodowiec i wydostaje się gwałtownie na zewnątrz, tworząc powódź lodowcową. Islandzkie słowo jökulhlaup przyjęło się w glacjologii na całym świecie. W 1996 roku po erupcji pod Vatnajökull powódź na sandrze Skeiðarársandur zniszczyła fragment drogi nr 1 i most na rzece Gígja – jego powyginane dźwigary stoją dziś jako pomnik przy drodze w Skaftafell.

Katla i Eyjafjallajökull

Katla pod Mýrdalsjökull wybuchała od zasiedlenia Islandii ok. 20 razy, ostatni raz z dużą siłą w 1918 roku. Jej erupcje wywołują ogromne powodzie, dlatego region jest stale monitorowany przez Islandzki Instytut Meteorologiczny (vedur.is), a w Vík są przygotowane plany ewakuacji. Sąsiedni Eyjafjallajökull w 2010 roku wyrzucił chmurę popiołu, która na kilka dni zamknęła przestrzeń powietrzną nad dużą częścią Europy.

Topnienie lodowców i zmiany klimatu

Islandzkie lodowce należą do najszybciej kurczących się w Europie. Według badań Uniwersytetu Islandzkiego i Islandzkiego Instytutu Meteorologicznego:

• od ok. 1890 roku lodowce straciły ok. 2200 km² powierzchni i ok. 16% swojej masy,
• od 2000 roku ubyło ok. 750 km², czyli ok. 40 km² rocznie,
• od 2000 roku zniknęło ok. 70 małych lodowców,
• w samym roku glacjologicznym 2024/2025 lodowce straciły ok. 15 mld ton lodu, najwięcej Vatnajökull.

Okjökull – pierwszy „martwy” lodowiec

W 2014 roku niewielki lodowiec Okjökull na zachód od Langjökull przestał spełniać definicję lodowca – był zbyt cienki, by płynąć pod własnym ciężarem. W 2019 roku na jego miejscu odsłonięto tablicę „List do przyszłości” z tekstem islandzkiego pisarza Andriego Snæra Magnasona. Kończy się datą i stężeniem CO₂ w atmosferze w dniu uroczystości.

Co by było, gdyby wszystkie stopniały?

Gdyby cały lód Islandii stopniał, poziom światowego oceanu podniósłby się o ok. 1 cm. Dla samej Islandii skutki są już widoczne: uwolniona od ciężaru lodu skorupa ziemska unosi się – w okolicach Höfn nawet o ok. 3–4 cm rocznie. Zmienia się też bieg rzek lodowcowych, powstają nowe jeziora, a niestabilne czoła lodowców i jaskinie lodowe stają się bardziej niebezpieczne.

Jak zobaczyć lodowiec na Islandii?

Na lodowiec można spojrzeć z punktu widokowego przy drodze, ale prawdziwe wrażenie robi dopiero wejście na lód. Najważniejsza zasada: nigdy nie wchodź na lodowiec ani do jaskini lodowej bez certyfikowanego przewodnika. Szczeliny bywają przykryte śniegiem, czoła lodowców się obrywają, a jaskinie mogą się zawalić. Co roku zdarzają się wypadki turystów, którzy to zignorowali.

Trekking po lodowcu

Najbardziej dostępny jest Sólheimajökull, język Mýrdalsjökull przy drodze nr 1, ok. 2,5 godziny jazdy od Reykjavíku. Wycieczki trwają ok. 3 godziny (z czego ok. 2 h na lodzie), odbywają się cały rok, a sprzęt – raki, czekan, kask, uprząż – zapewnia organizator. Cena to zwykle ok. 15 000–16 000 ISK od osoby (ok. 480–510 zł, stan na 2026), z dopłatą za odbiór z Reykjavíku ok. 5000 ISK albo w pakiecie z całodniową wycieczką po południowym wybrzeżu. Minimalny wiek to najczęściej 8–10 lat.

W rejonie Skaftafell w Parku Narodowym Vatnajökull organizowane są trekkingi po lodowcu Falljökull i sąsiednich językach – krajobraz jest tam bardziej dziki, a tłumy mniejsze. Dla bardziej wymagających są wycieczki z wspinaczką lodową (ok. 22 000 ISK na Sólheimajökull) i całodniowe wyprawy, np. na Hvannadalshnúkur.

Jaskinie lodowe

Naturalne jaskinie lodowe powstają w lodowcach wypływowych Vatnajökull (głównie Breiðamerkurjökull) i co roku mają inny kształt – letnia woda roztopowa drąży kanały, które zimą zamarzają i stają się bezpieczne. Sezon trwa mniej więcej od listopada do marca, a o otwarciu każdej jaskini decydują przewodnicy po ocenie warunków. Wycieczki startują zwykle z parkingu przy Jökulsárlón, trwają 3–4 godziny (z dojazdem superjeepem) i kosztują ok. 22 000–30 000 ISK (ok. 705–960 zł). Ze względu na odległość od Reykjavíku (ok. 5 godzin jazdy) najlepiej zaplanować nocleg w okolicy Höfn lub Skaftafell albo wybrać kilkudniową wycieczkę po południowym wybrzeżu z jaskinią lodową.

Całoroczne alternatywy:

• Katla Ice Cave – jaskinia w lodowcu Kötlujökull, z wyjazdem z Vík (ok. 30 min superjeepem). Kosztuje ok. 28 000–41 000 ISK zależnie od operatora; da się ją połączyć z jednodniowym wypadem z Reykjavíku.
• Into the Glacier – sztuczny tunel wydrążony w Langjökull, z wyjazdem z Húsafell. Ceny od ok. 25 000 ISK, z dojazdem z Reykjavíku ok. 39 000 ISK. Dobra opcja dla rodzin i osób, które nie chcą chodzić po lodzie.

Laguna Jökulsárlón i Diamond Beach

Jökulsárlón to jezioro u czoła lodowca Breiðamerkurjökull, które powstało dopiero w latach 30. XX wieku, gdy lodowiec zaczął się cofać. Dziś ma ok. 25 km² powierzchni i do 284 m głębokości – to najgłębsze jezioro Islandii. Odrywające się od lodowca bloki lodu dryfują po lagunie, a następnie krótką rzeką wypływają do oceanu. Część z nich fale wyrzucają na czarną plażę po drugiej stronie drogi, zwaną Diamond Beach.

Lagunę można oglądać z brzegu za darmo (parking jest płatny, 1110 ISK, stan na 2026). Od maja do listopada pływają tu łodzie amfibie (ok. 30–40 minut, 7100 ISK), a od maja do października szybkie pontony typu zodiak (ok. 75 minut, 16 600 ISK), które podpływają bliżej czoła lodowca.

Skutery śnieżne i superjeepy

Na Langjökull i Mýrdalsjökull organizowane są wycieczki skuterami śnieżnymi – zwykle godzina jazdy po czapie lodowej, z wyjazdem spod Gullfoss lub z okolic Vík. Można je też połączyć z Golden Circle w ramach całodniowej wycieczki z Reykjavíku. To najszybszy sposób, by zobaczyć rozległą, białą płaszczyznę lodowca, ale też jeden z droższych – w zależności od wariantu od ok. 250 do ponad 400 USD od osoby.

Praktyczne wskazówki

• Ubranie: warstwy, wodoodporna kurtka i spodnie, czapka, rękawiczki. Buty trekkingowe za kostkę są zwykle wymagane – część firm je wypożycza.
• Rezerwacja: latem trekkingi na Sólheimajökull warto rezerwować z 1–2-tygodniowym wyprzedzeniem; na jaskinie lodowe w szczycie sezonu (grudzień–luty) nawet wcześniej.
• Pogoda: silny wiatr i deszcz często odwołują wycieczki. Organizator zwraca wtedy pieniądze lub proponuje inny termin, dlatego najlepiej planować atrakcje lodowcowe na początku pobytu.
• Dojazd zimą: sprawdzaj warunki na umferdin.is i ostrzeżenia na safetravel.is – długie odcinki drogi nr 1 na południu są wtedy narażone na silne wiatry.
• Koszty: wycieczki lodowcowe to jedne z droższych atrakcji. Więcej o budżecie w artykule Ceny na Islandii, a o tankowaniu po drodze – w poradniku Stacje paliw na Islandii.
• Zimą i nocą: sezon jaskiń lodowych pokrywa się z sezonem zorzy – w okolicach Jökulsárlón niebo jest bardzo ciemne, więc warto mieć plan na wieczór. Zobacz poradnik zorza polarna na Islandii.

Lodowce w dużej mierze tłumaczą też, dlaczego krajobraz Islandii wygląda tak surowo – o tym, jak lód, wiatr i ludzie wpłynęli na roślinność, piszemy w artykule dlaczego na Islandii nie ma wielu drzew.