Grýla, Jólakötturinn i 13 Jólasveinar – islandzkie święta

Grýla to olbrzymka z islandzkiego folkloru – brzydka, rogata trollica, która przed Bożym Narodzeniem schodzi z gór, by zabierać niegrzeczne dzieci w worku i gotować z nich gulasz. Jest matką trzynastu islandzkich „Mikołajów” (Jólasveinar), żoną leniwego trolla Leppalúðiego i właścicielką Jólakötturinn – czarnego kota, który pożera ludzi bez nowych ubrań na święta.

Dziś to postaci raczej zabawne niż straszne, ale przez stulecia służyły do dyscyplinowania dzieci. Poniżej znajdziesz całą „rodzinę”, imiona i daty przyjścia wszystkich 13 Jólasveinar oraz miejsca, w których w grudniu można ich spotkać.

• 👹XIII w.pierwsze wzmianki o Grýli
• 🎅13Jólasveinar
• 📅12–24 gruprzychodzą z gór
• 🐈‍⬛1932wiersz o Jólakötturinn

Kim jest Grýla?

Grýla to trollica, która według podań mieszka w jaskini w górach i przez większość roku śpi. Gdy zbliża się Boże Narodzenie, staje się głodna. Schodzi wtedy do ludzkich osad z ogromnym workiem, nasłuchuje, które dzieci są nieposłuszne, i zabiera je do swojej groty. Tam trafiają do kotła – Grýla najbardziej lubi właśnie gulasz z niegrzecznych dzieci.

Opisy jej wyglądu są makabryczne: ma kopyta, rogi, wiele ogonów i worki na porwane dzieci. Najstarszy wiersz o niej, cytowany w średniowiecznej Sadze o Sturlungach, mówi o piętnastu ogonach, a późniejsza wersja dodaje, że na każdym ogonie wisi sto worków, a w każdym worku siedzi dwadzieścioro dzieci.

Skąd się wzięła?

Imię Grýli pojawia się już w XIII wieku – m.in. w Eddzie Snorriego Sturlusona, na liście imion trollic. Początkowo nie miała nic wspólnego ze świętami. Była ogólnym straszydłem, potworem żebrzącym o jedzenie, a w razie odmowy – porywającym dzieci. Dopiero w XVII wieku, w wierszach takich jak Grýlukvæði pastora Stefána Ólafssona, połączono ją z Bożym Narodzeniem i po raz pierwszy nazwano jej synów jólasveinar.

Grýla miała trzech mężów: Gustura, Boliego i obecnego, Leppalúðiego. W różnych wersjach podań urodziła nawet kilkadziesiąt dzieci. Jólasveinar to tylko najbardziej znana część tej gromadki.

Dekret z 1746 roku

Legenda działała na dzieci tak skutecznie, że władze uznały ją za problem wychowawczy. W 1746 roku wydano publiczny dekret (húsagatilskipun, rozporządzenie o dyscyplinie domowej), który zakazywał rodzicom straszenia dzieci Grýlą i Jólasveinar. Zakaz nie wymazał ich z kultury, ale z czasem złagodził ich wizerunek – zwłaszcza synów, którzy z groźnych potworów stali się psotnikami.

Leppalúði – mąż w cieniu żony

Leppalúði to trzeci mąż Grýli i ojciec większości jej dzieci. Opisuje się go jako leniwego, brudnego i całkowicie zdominowanego przez żonę trolla, który przesiaduje w jaskini i rzadko z niej wychodzi. Jego imię można luźno przetłumaczyć jako „obdartus w łachmanach”. W opowieściach nie ma własnych przygód – jest raczej komicznym tłem dla groźnej Grýli.

Jólakötturinn – Kot Bożonarodzeniowy

Jólakötturinn to ogromny czarny kot należący do Grýli. W odróżnieniu od niej nie interesuje się wyłącznie dziećmi: pożera każdego, kto przed świętami nie dostał żadnego nowego ubrania. Kto go nie dostał, ten „idzie do kota” (fara í jólaköttinn).

Badacze wiążą tę legendę z dawną gospodarką wiejską. Jesienią całe gospodarstwo pracowało przy przędzeniu i dzianiu wełny, a w nagrodę pracownicy dostawali nowe ubranie na święta. Leniwi zostawali z niczym – i mieli się bać kota. Do dziś na Islandii pod choinką prawie zawsze ląduje coś do ubrania, choćby para skarpet.

Współczesny obraz Jólakötturinn ukształtował wiersz Jóhannesa úr Kötlum z tomiku Jólin koma („Idą święta”, 1932). Jego muzyczną wersję nagrała m.in. Björk.

13 Jólasveinar – imiona, tłumaczenia i daty

Jólasveinar (dosł. „chłopcy świąteczni”) to synowie Grýli i Leppalúðiego. Dawniej ich liczba różniła się w zależności od regionu – od kilku do kilkudziesięciu. Kanoniczną trzynastkę utrwalił zbiór baśni Jóna Árnasona z XIX wieku, a przede wszystkim wiersz Jólasveinarnir Jóhannesa úr Kötlum z 1932 roku, którego uczą się islandzkie dzieci.

Każdy przychodzi z gór jednej nocy, zaczynając od 12 grudnia, i ma swoją specjalność:

Data	Imię islandzkie	Tłumaczenie	Co robi
12 grudnia	Stekkjastaur	Kołek z Zagrody	Ssie mleko owiec, ma sztywne nogi
13 grudnia	Giljagaur	Wąwozowy Gamoń	Kradnie pianę z wiader z mlekiem
14 grudnia	Stúfur	Kurdupel	Wyjada przypalone resztki z patelni
15 grudnia	Þvörusleikir	Lizacz Łyżek	Oblizuje drewniane łyżki do mieszania
16 grudnia	Pottaskefill	Skrobacz Garnków	Wyjada resztki z garnków
17 grudnia	Askasleikir	Lizacz Misek	Chowa się pod łóżkiem i wylizuje miski
18 grudnia	Hurðaskellir	Trzaskacz Drzwiami	Trzaska drzwiami w nocy
19 grudnia	Skyrgámur	Pożeracz Skyru	Wyjada skyr z beczek
20 grudnia	Bjúgnakrækir	Złodziej Kiełbas	Kradnie wędzone kiełbaski
21 grudnia	Gluggagægir	Podglądacz	Zagląda przez okna
22 grudnia	Gáttaþefur	Wąchacz	Ma wielki nos i węszy za ciastem laufabrauð
23 grudnia	Ketkrókur	Hak na Mięso	Kradnie wędzoną baraninę hakiem przez komin
24 grudnia	Kertasníkir	Złodziej Świec	Podkrada świece, które kiedyś robiono z łoju

Od 25 grudnia Jólasveinar wracają w góry w tej samej kolejności – jeden dziennie. Ostatni, Kertasníkir, odchodzi 6 stycznia, w dzień zwany Þrettándinn („Trzynasty”). Islandczycy żegnają wtedy święta ogniskami, fajerwerkami i opowieściami o elfach.

Współczesne tradycje: but w oknie i ziemniak

W XX wieku Jólasveinar mocno złagodnieli – częściowo pod wpływem Świętego Mikołaja. Dziś noszą często czerwone stroje, choć tradycyjnie ubierano ich w szare, wełniane łachmany i skórzane buty.

Najważniejszy zwyczaj to but w oknie (skór út í glugga). Od wieczora 11 grudnia dzieci stawiają na parapecie but. Każdej nocy kolejny Jólasveinn zostawia w nim drobny prezent: słodycze, małą zabawkę, książeczkę. Kto był niegrzeczny, rano znajduje w bucie ziemniaka – surowego, a w wersji dla wyjątkowo nieznośnych dzieci nawet zgniłego.

Grýla natomiast dalej pełni rolę straszydła, tyle że z przymrużeniem oka. Islandzkie dzieci słyszą żartobliwe przestrogi, a w wielu rodzinach powtarza się, że Grýla od lat siedzi głodna w jaskini, bo grzecznych dzieci jest dziś za dużo.

Islandzkie święta ze swoimi straszydłami wyraźnie odstają od tego, jak Boże Narodzenie obchodzi się w innych krajach – dobre porównanie znajdziesz w tekście o obchodach Bożego Narodzenia w Europie.

Gdzie spotkać Grýlę i Jólasveinar?

Dimmuborgir nad jeziorem Mývatn

Dimmuborgir („Ciemne Zamki”) to labirynt lawowych baszt i łuków nad jeziorem Mývatn na północy Islandii. Według lokalnej tradycji właśnie tu mieszkają Jólasveinar. W grudniu (zwykle od 1 do 23 grudnia) organizowane są tam spotkania z nimi – wstęp kosztował ostatnio ok. 2300 ISK (ok. 74 zł, stan na 2026) dla osób od 6. roku życia. Na początku grudnia Jólasveinar urządzają też publiczną „świąteczną kąpiel” w kąpielisku Earth Lagoon Mývatn (dawniej Mývatn Nature Baths). Aktualny program podaje strona northiceland.is.

Dimmuborgir leży ok. godziny jazdy od Akureyri. Zimą sprawdzaj warunki na umferdin.is – dni są wtedy bardzo krótkie (zobacz, ile trwa noc polarna).

Muzeum Narodowe w Reykjavíku

W Þjóðminjasafn Íslands (Muzeum Narodowe, Suðurgata 41) od 12 do 24 grudnia codziennie o 11:00 pojawia się Jólasveinn, który akurat „przyszedł” tej nocy – w tradycyjnym stroju, ze śpiewem i opowieściami. Wystarczy zwykły bilet do muzeum.

Jólakötturinn na Lækjartorg

Od 2018 roku na placu Lækjartorg w centrum Reykjavíku co roku staje świetlny Jólakötturinn – ma ok. 5 m wysokości, 6 m szerokości i 6500 lampek LED. Zapala się go w drugiej połowie listopada i świeci do początku stycznia. To jedno z najpopularniejszych świątecznych miejsc na zdjęcia w mieście.

Jólagarðurinn pod Akureyri

Jólagarðurinn (Świąteczny Ogród) w dolinie Eyjafjörður, ok. 10 km od Akureyri, to sklep i dom pełen świątecznych ozdób, otwarty przez cały rok. Znajdziesz tam figury Jólasveinar, książki o Grýli i pamiątki – więcej pomysłów w artykule o tym, jakie pamiątki kupić na Islandii.

Co Grýla mówi o Islandii?

Grýla i jej rodzina to odbicie życia na odciętej od świata wyspie: długich ciemnych zim, głodu przednówka, ciężkiej pracy przy wełnie i surowego wychowania. Ich psoty dotyczą jedzenia, a groźby – lenistwa i nieposłuszeństwa. Jednocześnie Islandczycy traktują te postaci z dystansem i humorem, co dobrze oddaje ich podejście do tradycji.

Jeśli planujesz grudniowy wyjazd, warto przyswoić kilka słów po islandzku – choćby Gleðileg jól (Wesołych Świąt). Przydatne zwroty znajdziesz w artykule 30 podstawowych zwrotów po islandzku, a pomysły na wycieczki w zimie – w zestawieniu najlepszych wycieczek z Reykjavíku.